Thịnh Văn Khoa *

                                         Trịnh Xuân Trường **

Một trong những ứng dụng quan trọng của công nghệ thông tin (CNTT) trong nhà trường là phục vụ công tác giảng dạy và học tập. Hiện nay, các điều kiện từ công cụ thiết bị máy móc, mạng viễn thông internet và nguồn tài nguyên phong phú trên mạng đã thực sự giúp người dạy và người học không những tự bồi dưỡng kiến thức chuyên môn mà còn là công cụ trợ giúp cho công tác giảng dạy và học tập có hiệu quả hơn. Song, điều mà nhiều giảng viên còn lúng túng, phân vân là sử dụng CNTT trong quá trình dạy học như thế nào cho có hiệu quả, đặc biệt là khi soạn bài giảng có sử dụng CNTT hỗ trợ các hoạt động trên lớp, hỗ trợ học viên tìm tòi, tiếp nhận kiến thức và rèn luyện kỹ năng. Trong bài viết này tác giả nghiên cứu về việc ứng dụng CNTT trong soạn bài giảng, từ đó đưa ra một số tiêu chí để đánh giá việc thiết kế bài giảng có ứng dụng CNTT để các đồng nghiệp cùng trao đổi.

          1. Một số khái niệm

          Để mỗi tiết giảng thành công thì khâu thiết kế bài giảng đóng một vai trò đặc biệt quan trọng. Do đó cần thống nhất một số quy trình và các tiêu chí của một bài giảng để giảng viên dễ tiến hành tổ chức thiết kế bài giảng có chất lượng. Trong phạm vi bài viết, để tiện cho việc trình bày, cần thống nhất một số thuật ngữ.

          - Trước hết về khái niệm chung "giáo án", theo từ điển Tiếng Việt là "bài soạn của giáo viên để lên lớp giảng dạy", còn theo ý nghĩa tác dụng của giáo án thì đó là "bản kế hoạch lên lớp của giáo viên cho một bài giảng hay tiết giảng". Theo quy định về mẫu giáo án thì giáo án phải thể hiện được một số nội dung quan trọng như: mục tiêu, yêu cầu; các bước lên lớp; kết cấu, nội dung trọng tâm; thời gian, phương pháp; v.v...

- Khi giáo án được "điện tử hoá" bằng CNTT thì người ta đưa ra khái niệm "giáo án điện tử". Theo cách hiểu đơn giản, giáo án điện tử là bản thiết kế cụ thể toàn bộ kế hoạch hoạt động  giảng dạy của giảng viên trên giờ lên lớp thông qua các công cụ CNTT hỗ trợ; việc thiết kế này thường phải chi tiết, có cấu trúc chặt chẽ và lôgic được quy định bởi cấu trúc của bài học và phương pháp dạy học.

          - Trong một số sách có xuất hiện thêm thuật ngữ "bài giảng điện tử" với khái niệm là: một hình thức tổ chức bài dạy trên lớp mà ở đó toàn bộ kế hoạch hoạt động dạy học đều được chương trình hoá do giảng viên điều khiển thông qua các chương trình của máy tính như PowerPoint hoặc Violet...

Như vậy, với cách quan niệm trên thì, xây dựng giáo án điện tử hay thiết kế bài giảng điện tử chỉ là hai cách gọi khác nhau của một hoạt động cụ thể để có được một kế hoạch lên lớp chi tiết được điện tử hoá bằng CNTT mà thôi. Tuy nhiên, theo chúng tôi, giữa giáo án và bài giảng cũng có sự khác nhau nhất định. Giáo án là bài soạn của giảng viên trước khi đến lớp, việc soạn bài của giảng viên có nhiều hình thức, bằng viết tay, bằng máy tính; giáo án điện tử chẳng qua chỉ là khâu chuẩn bị của giảng viên có ứng dụng CNTT. Bài giảng mang ý nghĩa bao hàm của nó là một bài được giảng dạy, khi thêm chữ điện tử thì chẳng qua nó khác hơn một chút là sử dụng CNTT và các công cụ khác hỗ trợ cho hoạt động của giảng viên trên lớp (thông qua hoạt động trình chiếu bằng PowerPoint hoặc bằng Violet,....). Do vậy để thống nhất, những bài soạn kiểu đó trong bài viết này chúng tôi gọi là "bài giảng điện tử".

          - Trong nhiều trường hợp, giảng viên chỉ soạn một số slide để trình chiếu hỗ trợ cho quá trình tổ chức dạy học trên lớp, loại này ta gọi là "bài soạn điện tử".

          2. Bàn về một số tiêu chí đánh giá "Bài giảng điện tử"

          "Bài giảng điện tử" theo quan điểm trên là loại bài soạn đòi hỏi trình độ tin học của người soạn khá cao, các yêu cầu về kỹ thuật soạn bài khá chặt chẽ, có thể đưa ra một số các tiêu chí để đánh giá bài giảng điện tử (từ góc độ CNTT) như sau.

           Tổ chức kiến thức có hệ thống, làm bật được nội dung trọng tâm

          Trong một tiết giảng cũng như một bài giảng, kiến thức cần được tổ chức khai thác một cách có hệ thống, cấu trúc chặt chẽ, lôgic, nhưng phải làm bật được kiến thức trọng tâm của bài. Những kiến thức nào chỉ cần thông báo, những kiến thức nào có thể chuyển thành bài tập cho học viên để tự nghiên cứu, kiến thức nào cần tổ chức cho học viên tìm hiểu, khai thác tại lớp phải được thể hiện rõ trong bài soạn.

          Các thông tin có sự liên kết, dễ dàng chuyển đến các slide, menu cần thiết
          Khi thiết kế bài giảng điện tử, giảng viên cần thiết kế trên một phần mềm chính, các thông tin, tư liệu hay các phầm mềm chuyên dùng khác được sử dụng với tư cách liên kết hỗ trợ (đa môi trường), các kỹ năng sử dụng phần mềm đó của giảng viên được đánh giá thông qua sự tích hợp trong bài giảng một cách hợp lý.

          Giao diện tương đối nhất quán, cấu trúc đề mục bài giảng rõ ràng

Các slide phải có giao diện tương đối nhất quán, để khi chuyển slide không làm thay đổi giao diện gây khó chịu cho người theo dõi, nên chọn một nhóm slide có cùng nội dung là một màu nền. Rất nhiều giáo viên khi thiết kế thường không để ý đến điều này. Ví dụ mỗi slide có một nền khác nhau, font chữ khác nhau, cỡ chữ khác nhau sẽ gây phản cảm cho người theo dõi.

          Đa dạng cách truyền tải thông tin (nghe, nhìn...)

          Đây là thế mạnh của công nghệ thông tin, những video clip, thí nghiệm ảo, thí nghiệm mô phỏng, những hình ảnh, âm thanh... đưa đến cho học viên đúng lúc, mặc dầu trong thời gian ngắn nhưng có tác dụng, hiệu quả cao về nhận thức của học viên. Tuy nhiên, trong giảng dạy người lớn cần phải lựa chọn những video clip, hình ảnh, âm thanh... thật sự cần thiết, không nên lạm dụng, đặc biệt là lãng phí thời gian cho hoạt động này.

          Tổ chức kiến thức trên một silie hợp lý (hình ảnh, bảng biểu, hình vẽ, mô hình hoá kiến thức...)

- Thông thường nên bố trí một đơn vị kiến thức nằm gọn trong một slide để dễ quan sát theo dõi.

          - Hạn chế sử dụng nhiều chữ để diễn giải. Đặc biệt hạn chế đưa nguyên các ý có trong sách giáo khoa lên slide để học sinh xem và chép, chỉ trừ việc đưa các khái niệm hoặc trích dẫn.

          - Nên sử dụng các ký hiệu, mô hình hoá kiến thức để học viên dễ học, dễ nhớ.
          - Các hình ảnh, bảng biểu, hình vẽ... có kích thước vừa phải, cân đối để dễ quan sát.

          Sử dụng font chữ, cỡ chữ, màu sắc, kỹ thuật xuất hiện thông tin trên silie hợp lý.

- Font chữ, cỡ chữ cần thống nhất, nên sử dụng font Times New Roman, vừa đảm bảo tính thẩm mỹ, vừa nghiêm túc trong văn bản. Không nên sử dụng các kiểu chữ rườm rà....cỡ chữ có độ lớn phù hợp với không gian phòng học hoặc giảng đường.

- Màu sắc: cần có sự phối hợp hài hoà giữa các màu trong một slide. Dựa vào khả năng thu nhận ánh sáng của mắt, người ta khuyên nên sử dụng không quá 3 màu trong một slide và các cặp màu có bước sóng ánh sáng không quá gần nhau, cũng không nên quá xa nhau.

          - Đối với màu chữ: nên chọn một màu chủ đạo xuyên suốt các slide và một màu cho các đề mục, và một màu cho những ý cần làm nổi bật.

          - Không nên lạm dụng hiệu ứng xuất hiện thông tin trên slide một cách tuỳ tiện, gây mệt mỏi, phân tán sự tập trung của học viên. Những thông tin cần xuất hiện một lúc thì cho xuất hiện ngay, không nên cho xuất hiện từ từ, lần lượt, hoặc sử dụng các hiệu ứng xuất hiện thông tin rối rắm, nhiều lần trên một slide không phù hợp cho việc quan sát học tập của học viên.

          Tư liệu phục vụ bài giảng

          - Tư liệu phải phù hợp với nội dung bài giảng, phong phú, nhưng liều lượng vừa phải, có chọn lựa.

          - Việc chèn tư liệu hợp lý, khi cần thì kích hoạt để sử dụng. Ví dụ: Có thể sử dụng chức năng siêu liên kết (Hyperlink) để liên kết với một số trình ứng dụng khác như Microsoft Word, Microsoft Excel, Windows Media player...thuận tiện cho việc minh họa tư liệu phục vụ bài giảng.

          Đối với loại "Bài soạn điện tử" mà bài viết đề cập ở trên, gồm tổ hợp một số slide rời rạc để trình chiếu, có thể không cần có sự liên kết giữa các slide, trong quá trình lên lớp, khi cần thì giảng viên sử dụng một vài slide để hỗ trợ. Do vậy việc thiết kế "bài soạn điện tử" này khá đơn giản, không đòi hỏi kỹ thuật cao, tương đối phù hợp với trình độ tin học của đại đa số giáo viên mà hiệu quả lại khá cao khi sử dụng loại bài soạn này. Khi giảng dạy trên lớp, giảng viên sử dụng bảng đen để ghi chép cấu trúc hệ thống kiến thức bình thường, CNTT chỉ hỗ trợ khi cần thiết mà thôi. Để đánh giá loại bài soạn này, chúng ta có thể dựa vào các tiêu chí đánh giá của "Bài giảng điện tử" và bỏ bớt những tiêu chí không phù hợp, như: các tiêu chí yêu cầu về cấu trúc bài, về sự liên kết các kiến thức, các slide...

          Tóm lại, việc đánh giá sản phẩm "Bài giảng điện tử" chỉ là phần cứng, tính hiệu quả của nó còn phụ thuộc vào việc thi công "Bài giảng điện tử" đó của giảng viên trên lớp. Khi tổ chức các hoạt động trên lớp, cũng như sự phối hợp giữa màn hình và bảng đen phải tạo sự đồng bộ, thống nhất, hỗ trợ lẫn nhau, tránh sự trùng lặp, tạo ra sự rối rắm, lãng phí thời gian. Ví dụ, nếu cấu trúc của hệ thống kiến thức của bài học được thể hiện trên các slide của "Bài giảng điện tử" thì giảng viên không cần phải ghi bảng lại những nội dung của bài học nữa, khi đó bảng đen sẽ giúp giảng viên minh hoạ, giải thích các nội dung kiến thức hoặc tổ chức các hoạt động rèn luyện các kỹ năng cho học viên.

          CNTT thực sự ngày càng đóng vai trò quan trọng trong giảng dạy của giáo viên và học tập của học sinh. CNTT đã hỗ trợ đắc lực cho phương pháp dạy học tích cực, cho các hoạt động nhận thức của học viên. Tuy nhiên, kinh nghiệm cho thấy sự có mặt của CNTT  không phải khi nào cũng đem lại hiệu quả. Đặc biệt là lạm dụng CNTT, gây nên sự quá tải, không những hạn chế thế mạnh của công nghệ thông tin mà còn gây ra những hậu quả xấu và hạn chế kết quả của việc dạy học. Vì vậy, trước khi soạn bài có ứng dụng CNTT thì cần có sự lựa chọn và thống nhất được các yêu cầu của một bài soạn.

Trên đây là ý kiến đề xuất một số tiêu chí để xem xét một sản phẩm công nghệ là "Bài giảng điện tử", mong được các đồng nghiệp tham gia góp ý, trao đổi để xây dựng được một hệ thống các tiêu chí cụ thể hơn, đầy đủ hơn./. 

* Phó trưởng Phòng Đào tạo

** Phó trưởng Phòng Tổ chức - Hành chính - Quản trị

Tài liệu tham khảo:

          - Từ điển tiếng Việt, NXB Khoa học xã hội, Hà Nội 1994;

          - WWW.dhsphue.edu.vn;

          - WWW.lamdong.dayhoc.vn.